Yashwantrao Chavan Information in Marathi: यशवंतराव बळवंतराव चव्हाण (12 मार्च 1913 – 25 नोव्हेंबर 1984) हे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री आणि मुंबई राज्याच्या विभाजनानंतर भारताचे पाचवे उपपंतप्रधान होते. ते काँग्रेसचे खंबीर नेते, स्वातंत्र्यसैनिक, सहकारी नेते, सामाजिक कार्यकर्ते आणि लेखक होते. सर्वसामान्यांचे नेते म्हणून त्यांची ओळख होती. त्यांनी आपल्या भाषणातून आणि लेखनातून समाजवादी लोकशाहीचा जोरदार पुरस्कार केला आणि महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या भल्यासाठी सहकारी संस्था स्थापन करण्यात त्यांचा हातखंडा होता.

यशवंतराव चव्हाण यांची माहिती-Yashwantrao Chavan Information in Marathi
यशवंतराव चव्हाण यांची माहिती-Yashwantrao Chavan Information in Marathi

यशवंतराव चव्हाण यांची माहिती – Yashwantrao Chavan Information in Marathi

पूर्ण नावयशवंतराव बळवंतराव चव्हाण
जन्म12 मार्च 1913
राष्ट्रीयत्वभारतीय
वडीलबळवंतराव चव्हाण
आईविठाबाई चव्हाण
ओळखमहाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री
जन्मगावमहाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यामधील देवराष्ट्र
मृत्यू२५ नोव्हेंबर १९८४

यशवंतराव चव्हाण यांचा परिचय

यशवंतराव चव्हाण या महान नेत्याचा जन्म 12 मार्च 1913 रोजी महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील (आता सांगली जिल्ह्यात) देवराष्टे नावाच्या गावात एका मराठा शेतकरी कुटुंबात झाला. लहानपणीच, त्यांनी त्यांचे वडील गमावले आणि त्यांचे संगोपन त्यांच्या काका आणि आईने केले. त्यांच्या आईने त्यांना स्वावलंबन आणि देशभक्तीचे मौल्यवान धडे दिले. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा प्रभाव होता.

प्रतिकूल कौटुंबिक परिस्थिती असूनही, यशवंतराव आपले शिक्षण पूर्ण करू शकले आणि 1938 मध्ये मुंबई विद्यापीठातून इतिहास आणि राज्यशास्त्र विषयात बी.ए. या काळात ते अनेक सामाजिक कार्यात सहभागी झाले होते आणि काँग्रेस पक्ष आणि जवाहरलाल नेहरू यांच्यात सहभागी होते. सरदार पटेल, केशवराव जेधे यांसारख्या नेत्यांशी त्यांचे जवळचे नाते होते. 1940 मध्ये यशवंतराव सातारा जिल्हा काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. 1941 मध्ये त्यांनी एलएलबीची परीक्षा उत्तीर्ण केली. 1942 मध्ये सातारा जिल्ह्यातील फलटण येथे त्यांचा विवाह वेणूताईंशी झाला.

यशवंतराव चव्हाण यांची पार्श्वभूमी

यशवंतराव चव्हाण हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभागी होते. 1930 मध्ये महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील असहकार आंदोलनात भाग घेतल्याबद्दल त्यांना दंड ठोठावण्यात आला. 26 जानेवारी 1932 रोजी सातारा येथे भारतीय ध्वज फडकवल्याबद्दल त्यांना 18 महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा झाली. 1942 च्या AICC च्या ऐतिहासिक बॉम्बे अधिवेशनात ते एक प्रतिनिधी होते जिथे भारत छोडो नारा दिला गेला आणि या सहभागामुळे त्यांना अटक करण्यात आली. अखेर 1944 मध्ये यशवंतरावांची तुरुंगातून सुटका झाली.

यशवंतराव चव्हाण यांची सुरुवातीची राजकीय कारकीर्द

1946 मध्ये ते दक्षिण सातारा मतदारसंघातून आमदार म्हणून निवडून आले. त्याच वर्षी त्यांची मुंबई राज्याच्या गृहमंत्र्यांचे संसदीय सचिव म्हणून नियुक्ती झाली. मोरारजी देसाई यांच्या पुढील सरकारमध्ये त्यांची नागरी पुरवठा, समाजकल्याण आणि वने मंत्री म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. 1953 मध्ये, ते नागपूर करारावर स्वाक्षरी करणार्‍यांपैकी एक होते ज्याने महाराष्ट्रातील सर्व क्षेत्रांच्या समान विकासाची हमी दिली होती.

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ

यशवंतराव चव्हाण 1957 मध्ये कराड मतदारसंघातून निवडून आले. यावेळी त्यांची काँग्रेस विधिमंडळ पक्षाचे नेते म्हणून निवड झाली आणि ते द्विभाषिक मुंबई राज्याचे मुख्यमंत्री झाले. 1957 ते 1960 पर्यंत ते अखिल भारतीय काँग्रेस कार्यकारिणीचे सदस्य म्हणून निवडून आले. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला त्यांनी दिलेल्या पाठिंब्यामुळे ते महाराष्ट्र राज्याचे शिल्पकार होते. यशवंतराव चव्हाण 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री झाले.

महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री – स्वप्न महाराष्ट्राचे

महाराष्ट्राच्या विकासासाठी संपूर्ण राज्यातील औद्योगिक आणि कृषी क्षेत्राचा समान विकास व्हावा, असे यशवंतराव चव्हाण यांचे स्वप्न होते. हे स्वप्न त्यांनी सहकार चळवळीच्या माध्यमातून पूर्ण करण्याचा प्रयत्न केला. मुख्यमंत्री असताना त्यांच्या कारकिर्दीत लोकशाही विकेंद्रित संस्था आणि शेतजमीन सीमांकन कायदा संमत करण्यात आला.

केंद्र सरकारमधील यशवंतराव चव्हाण यांची भूमिका

महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री असण्याव्यतिरिक्त, त्यांनी भारताच्या केंद्र सरकारमध्ये अनेक वेळा कॅबिनेट मंत्री म्हणून काम केले आहे आणि ते गृह, संरक्षण, वित्त आणि परराष्ट्र मंत्री राहिले आहेत आणि नंतर ते भारताचे उपपंतप्रधान बनले.

1962 मध्ये भारत-चीन सीमा वादाच्या पार्श्वभूमीवर यशवंतराव चव्हाण यांची भारताचे संरक्षण मंत्री म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. 1962 मध्ये कृष्ण मेनन यांनी संरक्षण मंत्रीपदाचा राजीनामा दिल्यानंतर पंडित नेहरूंनी यशवंतराव चव्हाण यांना महाराष्ट्रातून केंद्र सरकारकडे बोलावून संरक्षण मंत्रीपदाची जबाबदारी सोपवली. युद्धानंतरच्या नाजूक परिस्थितीला तोंड देत त्यांनी सशस्त्र दलांच्या सक्षमीकरणासाठी अनेक निर्णय घेतले आणि पंडित नेहरूंसोबत चीनशी युद्धविरामाची वाटाघाटी केली. सप्टेंबर 1965 च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान ते संरक्षण मंत्रीही होते.

पुढील सार्वत्रिक निवडणुकीत यशवंतराव चव्हाण यांची नाशिक लोकसभा मतदारसंघातून बिनविरोध खासदार म्हणून निवड झाली. 14 नोव्हेंबर 1966 रोजी त्यांची देशाचे गृहमंत्री म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. 26 जून 1970 रोजी त्यांची भारताचे अर्थमंत्री म्हणून आणि 11 ऑक्टोबर 1974 रोजी परराष्ट्र मंत्री म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. जून 1975 मध्ये भारतात अंतर्गत आणीबाणी घोषित करण्यात आली आणि त्यानंतरच्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचा सफाया झाला. नवीन संसदेत यशवंतराव चव्हाण 1977 मध्ये विरोधी पक्षनेते बनले.

1978-79 मध्ये, यशवंतराव चव्हाण यांनी काँग्रेस सोडली आणि देवराज उर्स, कासू ब्रह्मानंद रेड्डी, ए.के. अँटनी यांनी शरद पवार आदींसह काँग्रेस (उर्स) मध्ये प्रवेश केला. पंतप्रधान चरण सिंग यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांची भारताचे गृहमंत्री आणि उपपंतप्रधान म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.

काँग्रेस मध्ये फूट

1978 च्या अखेरीस बंगळुरूच्या वार्षिक अधिवेशनात काँग्रेसचे दोन भाग झाले – काँग्रेस (इंदिरा) आणि काँग्रेस (उर्स). काँग्रेसच्या उर्समध्ये सहभागी झालेले महत्त्वाचे नेते देवराज उर्स, कासू ब्रह्मानंद रेड्डी, ए.के. अँटनी, शरद पवार आणि यशवंतराव चव्हाण. दुसरीकडे इंदिरा गांधींनी काँग्रेस नावाचा स्वतःचा पक्ष स्थापन केला ज्यात शंकर दयाळ शर्मा, उमाशंकर दीक्षित, कमरुद्दीन अली अहमद, श्री सी. सुब्रमण्यम, बॅरिस्टर ए.आर. अंतुले, गुलाबराव पाटील आदी नेत्यांचा सहभाग होता. इंदिरा गांधींशी फारकत घेण्याचा निर्णय घेतल्याने यशवंतराव चव्हाण यांच्या राजकीय कारकिर्दीला मोठा धक्का बसला. काँग्रेस (उर्स) विघटित झाली आणि देवराज उर्स स्वतः जनता पक्षात सामील झाले आणि काँग्रेस (उर्स) चे भारतीय काँग्रेस (समाजवादी) असे नामकरण झाले.

1980 च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत, कॉंग्रेस (आय) ने संसदेत बहुमत मिळवले आणि इंदिरा गांधींच्या नेतृत्वाखाली सत्तेवर परतले. या निवडणुकीत महाराष्ट्रातून खासदार म्हणून निवडून आलेले यशवंतराव चव्हाण हे एकमेव उमेदवार होते, जे काँग्रेस (एस) च्या तिकिटावर विजयी झाले होते. यशवंतराव चव्हाण 1981 मध्ये काँग्रेस (आय) मध्ये परतले आणि 1982 मध्ये त्यांना भारताच्या आठव्या वित्त आयोगाचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्त करण्यात आले.

यशवंतराव चव्हाण यांचे 25 नोव्हेंबर 1984 रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने दिल्लीत निधन झाले. ते 71 वर्षांचे होते. 27 नोव्हेंबर 1984 रोजी कराड येथे पूर्ण शासकीय सन्मानाने त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

यशवंतराव चव्हाण यांचे साहित्य

यशवंतराव चव्हाण यांना साहित्यात प्रचंड रस होता. त्यांनी मराठी साहित्य मंडळाची स्थापना करून मराठी साहित्य संमेलनाला पाठिंबा दिला. अनेक कवी, संपादक आणि अनेक मराठी आणि हिंदी लेखकांशी त्यांचा जवळचा संबंध होता. तीन खंडात आत्मचरित्र लिहिण्याची त्यांची योजना होती.

पहिल्या खंडात त्यांनी सातारा जिल्ह्यात घालवलेल्या सुरुवातीच्या वर्षांचा समावेश आहे. त्यांचे जन्मस्थान कृष्णा नदीच्या काठावर असल्याने त्यांनी पहिल्या भागाचे नाव “कृष्णकथा” असे ठेवले. द्विभाषिक बॉम्बे राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून आणि नंतर नव्याने स्थापन झालेल्या महाराष्ट्र राज्यातही, त्यांनी आपला बहुतेक वेळ मुंबईत घालवला आणि म्हणूनच दुसऱ्या विभागाचे प्रस्तावित नाव, “सागर तीर”. नंतर 1962 मध्ये पंडित नेहरूंनी त्यांची भारताचे संरक्षण मंत्री म्हणून नियुक्ती केली. तेव्हापासून ते 1984 मध्ये त्यांच्या मृत्यूपर्यंत दिल्लीतच राहिले; म्हणून त्यांच्या तिसऱ्या खंडासाठी त्यांनी ‘यमुना कथा’ लिहिली. पण दुर्दैवाने त्यांचा पहिला खंडच पूर्ण होऊन प्रकाशित झाला.

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान (स्मारक)

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान (स्मारक) ची स्थापना 1985 मध्ये मुंबईत झाली. भारताच्या सामाजिक-राजकीय जीवनातील समाज, लोकशाही संस्था आणि विकास प्रक्रियेसाठी त्यांनी दिलेल्या अतुलनीय आणि बहुमोल योगदानाची कबुली देऊन त्यांच्या स्मृती जागृत ठेवण्याचा उद्देश या स्मारकाच्या स्थापनेचा होता ; आणि विशेषत: सामान्य माणसाच्या उन्नतीसाठी नवीन उपक्रम आणि प्रकल्प सुरू करणे; आणि भारताच्या सामाजिक-आर्थिक घटकांना बळकटी देण्यासाठी स्वातंत्र्यलढ्यातून उद्भवलेल्या त्यांच्या अभिप्रेत कल्पनांचा प्रचार करणे.

1989 मध्ये महाराष्ट्रात ‘यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ’ नावाचे मुक्त विद्यापीठ स्थापन झाले.

प्रश्न १ – यशवंतराव चव्हाण यांचा जन्म कधी आणि कोठे झाला?

उत्तर – यशवंतराव चव्हाण यांचा जन्म १२ मार्च १९१३ रोजी महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील कुणबी-मराठा कुटुंबात झाला.

प्रश्न २ – महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री कोण होते?

उत्तर – यशवंतराव चव्हाण हे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री होते. कार्यकाल : १ मे १९६० ते १९ नोव्हें. १९६२

पुढे वाचा:

जाहिरात लेखन मराठी 9वी, 10वी | Jahirat Lekhan in Marathi

(१९ फेब्रुवारी) शिवजयंती 2022 माहिती मराठी | Shiv Jayanti Information in Marathi

आयपीएल लिलाव 2022 लाइव्ह अपडेट्स | IPL 2022 Auction Players List

(१४ फेब्रुवारी) व्हॅलेंटाईन डे म्हणजे काय? | Valentine Day Information in Marathi

Leave a Reply