हॉकी खेळाची माहिती | Hockey Information in Marathi

हॉकी हा जगातील सर्वात जुन्या खेळांपैकी एक आहे, एक अतिशय प्रसिद्ध खेळ. हा खेळ जगातील बहुतेक देशांमध्ये खेळला जातो. खेळ 18 व्या शतकात सुरू झाला, परंतु 19 व्या शतकात त्याला प्रसिद्धी मिळाली. हा खेळ प्रथम ब्रिटनमध्ये सादर करण्यात आला. हॉकी हा काठी आणि हार्ड बॉल दरम्यान खेळला जाणारा खेळ आहे. या खेळाला अनेक देशांमध्ये लोकप्रियता मिळाली. सुरुवातीला हॉकीच्या खेळात साधा चेंडू आणि वाकलेली नसलेली काठी असायची.

हॉकी खेळाची माहिती, Hockey Information in Marathi
हॉकी खेळाची माहिती, Hockey Information in Marathi

हॉकी खेळाची माहिती – Hockey Information in Marathi

हॉकीचा इतिहास काय आहे?

हॉकी असोसिएशनची स्थापना 1886 मध्ये झाली तेव्हा या खेळाला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली. 1895 मध्ये इंग्लंड आणि आयर्लंड यांच्यात पहिला आंतरराष्ट्रीय हॉकी सामना खेळला गेला. त्यानंतर हळूहळू या खेळाची लोकप्रियता संपूर्ण जगात वाढू लागली आणि बरेच देश या गेममध्ये सामील झाले. हॉकी हा ऑलिम्पिकपेक्षा जुना खेळ आहे. हा खेळ अरबी, ग्रीक आणि पर्शियन देशांमध्येही खेळला गेला आहे.

19 व्या शतकात हा खेळ खूप लोकप्रिय होता. त्यावेळी या खेळाची लोकप्रियता इतकी वाढली की 1908 मध्ये हा खेळ ऑलिम्पिक खेळांमध्ये समाविष्ट करण्यात आला. 1908 च्या ऑलिम्पिकमध्ये 6 संघ (आयर्लंड, स्कॉटलंड, इंग्लंड, वेल्स, जर्मनी, फ्रान्स) या गेममध्ये खेळले. काही कारणास्तव हा खेळ 1924 च्या ऑलिम्पिकमध्ये समाविष्ट होऊ शकला नाही. त्यानंतर हॉकी फेडरेशनची स्थापना झाली ज्याला आंतरराष्ट्रीय हॉकी फेडरेशन (FIH) असे नाव देण्यात आले. हॉकी हा मोकळ्या मैदानात खेळला जाणारा खेळ आहे. हा खेळ गवताच्या मैदानावर खेळला जातो. मात्र, सध्या कृत्रिम गवतामुळे ते बंद स्टेडियममध्येही खेळले जात आहे. या खेळाचा एक चांगला खेळाडू होण्यासाठी, शरीराचे पूर्णपणे निरोगी असणे खूप महत्वाचे आहे. हा खेळ खेळण्यासाठी खेळाडूंकडे खेळाकडे एकाग्रतेसह झटपट आणि जलद निर्णय घेण्याची क्षमता असावी.

हॉकी खेळाचे प्रकार

हॉकी खेळण्याचे बरेच वेगवेगळे मार्ग आहेत. हा खेळ वेगवेगळ्या देशांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे खेळला जातो. ज्याप्रमाणे आइसलँडमध्ये आइस हॉकी खेळली जाते, त्याचप्रमाणे फील्ड हॉकी, टेबल हॉकी, स्लेज हॉकी, आइस स्लेज हॉकी आणि रोड हॉकी हे इतर देशांमध्ये खेळले जातात.

भारतीय हॉकी संघाचा इतिहास

भारतातील हॉकी ब्रिटिश साम्राज्यातील ब्रिटिश सैन्याच्या रेजिमेंटद्वारे विकसित केली गेली. भारतापूर्वी इंग्लंडमध्ये खेळला गेला. जेव्हा भारतावर ब्रिटिशांचे राज्य होते, तेव्हा हा खेळ त्यांच्या सैन्याने खेळला होता. त्या लोकांना पाहून भारतीय लोकांनाही या खेळात रस येऊ लागला. यामुळे भारतीयांनीही हा खेळ खेळायला सुरुवात केली. या गेमला जास्त सामग्रीची गरज नव्हती, ज्यामुळे भारतीय लोकांना हा गेम खूप आवडला.

हॉकी हा भारताचा राष्ट्रीय खेळ आहे. हॉकी हा खेळ प्रथम आशिया खंडात भारतात खेळला गेला. दोन वेळा झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत भारत खेळला नाही, पण तिसऱ्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत भारताला पहिल्यांदा खेळण्याची संधी मिळाली. या स्पर्धेत भारतीय खेळाडूंनी खूप चांगली कामगिरी केली. भारताने 1928 ते 1956 या ऑलिम्पिक स्पर्धेत सर्वोत्तम कामगिरी केली. या काळात त्याने सहा सुवर्णपदके जिंकली. त्यावेळी भारतीय हॉकी सर्वोत्तम होती. त्या काळाला भारतीय हॉकीचा सुवर्णकाळ असेही म्हटले जाते. त्यानंतर हॉकीला भारताचा राष्ट्रीय खेळ देखील घोषित करण्यात आले.

भारतीय हॉकीचे योगदान

भारताने अनेक वर्षांपासून हॉकीच्या खेळात चांगली कामगिरी केली आहे. ज्यामुळे भारताने जगभरात एक विक्रम केला आहे. भारतामध्ये हॉकीच्या या खेळाच्या लोकप्रियतेमुळे, हॉकी क्लबची स्थापना 1886 साली कोलकाता येथे झाली. त्यानंतर दिल्ली आणि मुंबईत हॉकी क्लबही स्थापन झाले. भारतीय हॉकी संघाची ओळख ऑलिम्पिक खेळांमध्ये 1928 मध्ये झाली. या ऑलिम्पिकमध्ये भारताने सर्वोत्तम कामगिरीसह सुवर्णपदक जिंकले. ज्यामुळे संपूर्ण जगाने भारतीय हॉकी संघाला ओळखण्यास सुरुवात केली.

भारतीय हॉकी संघाने आतापर्यंत ऑलिम्पिकमध्ये 8 सुवर्ण, 1 रौप्य आणि 2 कांस्य पदकांसह एकूण 11 पदके जिंकली आहेत. भारतीय संघाने आशियाई क्रीडा स्पर्धेत एकूण तीन सुवर्णपदके जिंकली आहेत. भारतीय हॉकीला उंचीवर नेणारे काही महान भारतीय खेळाडू, या हॉकीच्या जादूगारांपैकी मेजर ध्यानचंद यांचे योगदान, भारत क्वचितच विसरू शकतो, संपूर्ण जग त्यांच्या खेळापुढे नतमस्तक झाले. जगभरात भारतीय हॉकीला लोकप्रिय बनवण्याचे श्रेय आणि मेजर ध्यानचंद, उधम सिंग, अशोक कुमार, मोहम्मद शाहिद, धनराज पिल्ले, बाबू विमल, गगन अजित सिंग, अजित पाल सिंह आणि इतर खेळाडूंसह काही महान प्रतिभावान खेळाडूंचे श्रेय भारतीय संघ.

हॉकी खेळण्याचे नियम काय आहेत?

  • हॉकी सामन्यात 15-15 मिनिटांच्या 4 क्वार्टर फेऱ्या असतात.
  • दोन फेऱ्यांमध्ये 5 मिनिटांची विश्रांती आहे.
  • जेव्हा खेळाडू हॉकी स्टिकच्या मदतीने चेंडू मारतात आणि गोलपोस्टवर पोहोचतात, तेव्हा गोल गोल करणाऱ्या संघासाठी गोल (स्कोअर) मानले जाते.
  • हॉकीमध्ये, हाताने चेंडू थांबवणे हे चुकीचे मानले जाते.
  • गोलरक्षक पॅड, हातमोजे आणि हेल्मेट वापरतो.
  • खेळाडू हॉकी स्टिकशिवाय चेंडू ढकलू शकत नाही.
  • जर विरोधी खेळाडूने 25 यार्डच्या आत नियमाचे उल्लंघन केले तर इतर संघाला पेनल्टी कॉर्नर दिला जातो.
  • जर एखाद्या खेळाडूने गैरवर्तन केले किंवा त्याला राग आला, तर रेफरीने त्याला चेतावणी दिली, जरी खेळाडूने पुन्हा चूक केली, तर रेफरी त्याला खेळाबाहेर फेकून देऊ शकतो.
  • या गेममध्ये, प्रतिस्पर्ध्याला खेळ दरम्यान ढकलले जाऊ शकत नाही, असे केल्याने पंच त्याला खेळातून बाहेर फेकू शकतो.

हॉकी कशी खेळावी?

  • हॉकी खुल्या मैदानात खेळली जाते, या खेळात प्रत्येक संघात 11 खेळाडू असतात.
  • मैदानाची लांबी सुमारे 92 मीटर आहे, मैदान दोन समान भागांमध्ये विभागले गेले आहे, त्यानंतर दोन्ही संघ वेगळे केले गेले आहेत.
  • या खेळात पंचाने कोणता संघ प्रथम खेळेल हे ठरवण्यासाठी नाणेफेक केली जाते.
  • एकदा खेळ सुरू झाला की खेळाडूंना खेळाचे नियम पाळावे लागतात.
  • 60 मिनिटांच्या खेळामध्ये अधिक गोल करणाऱ्या संघाला विजेता घोषित केले जाते.
  • प्रत्येक संघात एक गोलरक्षक असतो जो प्रतिस्पर्ध्याला चेंडू गोल गोलमध्ये जाण्यापासून रोखण्याचा प्रयत्न करतो.
  • हॉकीसाठी आवश्यक उपकरणे कोणती आहेत
  • खेळाडूला हॉकी खेळण्यासाठी किट असणे आवश्यक आहे. हॉकी किटमध्ये सॉक्स, हॉकी स्टिक्स, शिन पॅड्स, शोल्डर पॅड्स, गोलकीपर ग्लोव्हज आणि हेल्मेट्स, नेक गार्ड्स, कोपर गाद्या, हॉकी ग्लोव्हज, माउथ गार्ड्स, बॉल इ. हॉकी खेळण्यासाठी खूप मौल्यवान वस्तूंची गरज नाही.

हॉकी खेळण्याचे काय फायदे आहेत

  • हॉकी खेळून, खेळाडूच्या शरीराला पूर्ण कसरत मिळते, हॉकी खेळून, खेळाडूला एरोबिक व्यायाम मिळतो ज्यामुळे मानसिक आणि शारीरिक दोन्ही फायदा होतो.
  • हॉकी खेळल्याने तुमची विचारशक्ती वाढते, तुमच्या एकाग्रतेमध्ये विशेष फायदा होतो.
  • हॉकी खेळल्याने स्नायूंवर ताण येतो, ज्यामुळे स्नायू मजबूत होतात आणि शरीर निरोगी राहते.
  • हा खेळ खेळून खेळाडूच्या शरीरातून जास्त घाम येतो, ज्यामुळे शरीराची घाण दूर होते.
  • हॉकी खेळल्याने शरीर जलद राहते, जे आळस दूर करते.
  • हा खेळ खेळून खेळाडूच्या शरीराला कधीही चरबी मिळत नाही.

ऑलिम्पिकमध्ये भारतीय हॉकी संघाची कामगिरी

ऑलिम्पिकच्या इतिहासात भारतीय संघाने हॉकी खेळामध्ये अव्वल स्थान पटकावले आहे. ऑलिम्पिक रेकॉर्डमध्ये इतर कोणत्याही संघाचा विक्रम भारतीय संघासमोर खूप कमी आहे. भारतीय संघाने ऑलिम्पिकमध्ये आठ सुवर्ण, एक रौप्य आणि दोन कांस्य पदकांसह एकूण 11 पदके जिंकली आहेत. हा विक्रम आतापर्यंत हॉकीमध्ये इतर कोणत्याही संघाने साध्य केलेला नाही.

हॉकी क्रीडांगण

हॉकीच्या मैदानाचा आकार आयताकृती असतो. मैदानाची लांबी मैदानाच्या रुंदीपेक्षा अधिक असते.

लांबी – १०० यार्ड (९१.४० मी.)

रुंदी – ६० यार्ड (५५ मी.)

(क्रीडांगणाची रुंदी ५५ यार्डांपेक्षा कमी नसावी.)

हॉकी क्रीडांगण

मध्यरेषा (Central Line) – क्रीडांगणाचे दोन समान भाग करणारी आणि गोलरेषांशी समांतर असणारी रेषा.

गोलरेषा (Goal Line) – मध्यरेषेशी समांतर असणाऱ्या अंतिम रेषा. 

बाजूच्या अंतिम रेषा (Side Lines) – क्रीडांगणाच्या बाजूच्या १०० यार्ड (९१.४० मी.) लांबीच्या रेषा.

२५ यार्ड रेषा – गोलरेषेपासून २५ यार्ड अंतरावर गोलरेषांशी समांतर  असणाऱ्या रेषा. (गोलरेषांशी समांतर व गोलरेषेपासून २२.९० मीटर अंतरावर असणाऱ्या रेषांना‘२३ मी. रेषा’ असे संबोधिले जाईल. २५ यार्ड रेषांच्या जागी २३ मी. रेषांचा उपयोग केला जाईल.)

१६ यार्ड रेषा – गोलरेषेपासून १६ यार्ड (१४.४० मी.) अंतरावर गोलरेषांशी समांतर असणाऱ्या रेषा. (या रेषा पूर्ण आखलेल्या नसतात. गोलरेषेपासून १६ यार्ड (१४.४० मी.) अंतरावर बाजूच्या अंतिम रेषेपासून क्रीडांगणात फक्त एक फूट (३० सें. मी.) लांबीच्या खुणा असतात.)

५ यार्ड रेषा – मध्य रेषा आणि २५ यार्ड रेषा यांच्यावर बाजूच्या अंतिम रेषांपासून ५ यार्ड (४.५० मी.) अंतरावर बाजूच्या अंतिम रेषांशी समांतर असणाऱ्या २ यार्ड (१.८० मी.) लांबीच्या रेषा.

गोल (Goal) – दोन्ही गोलरेषांवर मध्यभागी प्रत्येकी ४ यार्ड (३.६६ मी.) रुंदीचे गोल असतात.

दोन उभ्या खांबांमधील आतील अंतर ४ यार्ड (३.६६ मी.) असते. खांबांची उंची ७ फूट (२.१४ मी.) असते. दोन्ही खांबांवर एक आडवा खांब (Cross-bar) असतो. उभ्या खांबांवर बसविलेल्या आडव्या खांबाची टोके उभ्या खांबाच्या बाहेर जात नाहीत आणि उभ्या खांबांची टोके आडव्या खांबाच्या वर जात नाहीत.

जमिनीपासून आडव्या खांबाच्या खालील भागाची उंची ७ फूट (२.१४ मी.) असते. आडव्या व उभ्या खांबांची रुंदी २ इंच (५ सें.मी.) व जाडी ३ इंच (५ ते ७.५ सें. मी.) असते. खांब लाकडी व चौकोनी असावेत. त्यांचा आकार गोल नसावा. खांबांना पांढरा रंग दिलेला असावा.

गोल खांबांच्या पाठीमागे गोलरेषेशी काटकोनात ४ फूट (१.२० मी.) लांबीच्या गोल फळ्या बसविलेल्या असतात. त्यांना पाठीमागे जोडणारी ४ यार्ड (३.६६ मी.) लांबीची फळी असते. ती फळी गोलरेषेपासून ४ फूट (१.२० मी.) अंतरावर असते. फळ्यांची उंची १८ इंच (४६ सें. मी.) असते.

फळ्यांच्या आतील भागाला गडद रंग दिलेला असतो. फळ्यांच्या बाहेरून जाळे (Goal net) बसविलेले असते. (गोल खांबांच्या क्रीडांगणाकडील बाजूंचा गोलरेषेच्या बाहेरील कडेला स्पर्श झालेला असतो.)

पेनल्टी स्पॉट (Penalty spot) – गोलाच्या मध्यबिंदूतून गोलरेषेपासून ७ यार्ड (६.४० मी.) लांब अंतरावर केलेली खूण. (खुणेचा व्यास ६ इंच (१५ सें. मी.) असतो.

शूटिंग सर्कल (Shooting or Striking circle) – गोलाच्या पुढे १६ यार्ड (१४.४० मी.) अंतरावर गोलरेषेशी समांतर अशी ४ यार्ड (३.६६ मी.) लांबीची रेषा काढावी. दोन्ही गोलखांबांच्या आतील बाजूच्या पुढील कोपऱ्यातून (inside front corners of the goal-posts) वरीलप्रमाणे काढलेल्या रेषेची टोके आणि गोलरेषा यांना जोडणारी १६ यार्ड (१४.४० मी.) त्रिज्येने पाव वर्तुळे काढावीत. अशा प्रकारे गोलाच्या पुढे जे अर्धवर्तुळ तयार होते‚ त्याला शूटिंग सर्कल म्हणतात. वर्तुळरेषेचा वर्तुळामध्ये समावेश होतो. वर्तुळरेषेची जाडी तीन इंच असते. शूटिंग सर्कलच्या बाहेर ५ मी. अंतरावर शूटिंग सर्कलच्या धर्तीवर तुटक-तुटक रेषांनी सर्कल आखलेले असते.

कॉर्नर व पेनल्टी कॉर्नर खुणा – कॉर्नरसाठी कोपऱ्यावरील निशाणाच्या दोन्ही बाजूंना प्रत्येकी ५ यार्ड (४.५० मी.) अंतरावर खुणा केलेल्या असतात. पेनल्टी कॉर्नरसाठी गोलाच्या दोन्ही बाजूंना गोलखांबांपासून १० यार्ड (९ मी.) अंतरावर गोलरेषेवर आतील बाजूस खुणा केलेल्या असतात.

निशाणे – क्रीडांगणाच्या चारही कोपऱ्यांवर निशाणे असतात. निशाणाचा आकार १२ इंच × १२ इंच (३० सें.मी. × ३० सें.मी.) असा असावा. काठीची उंची जमिनीच्या वर ४ फुटांपेक्षा (१.२० मी.) कमी नसावी आणि ५ फुटांपेक्षा (१.५० मी.) अधिक नसावी. काठी लाकडी असावी. काठ्यांची टोके टोकदार नसावीत.

टीप

१) मैदानावरील रेषा मैदानाच्याच भागात समाविष्ट असतात.
२) मैदानावरील रेषांची जाडी ७.५ सें.मी. असते.
३) मैदानाची लांबी अगर रुंदी थोडी कमी अगर जास्त झाली तरी मैदानांतर्गत आखणीची मोजमापे कमी-जास्त होत नाहीत.

हॉकी साहित्य

चेंडू – परीघ – २२.४ सें.मी. ते २३.५ सें.मी.
वजन – १५६ ते १६३ ग्रॅम्स
रंग – पांढरा (मैदानाच्या पृष्ठभागाचा रंग व चेंडूचा रंग यांमध्ये स्पष्ट विरोध असावा. (Contrast Colour)
स्टिक्स – वजन (पुरुष) ७३७ ग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे. (महिला) ६५२ ग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे.

स्टिकची डावीकडील बाजू सपाट (Flat) असते. स्टिकचे खालील टोक (Head) गोलाकार असते. टोकाला धातूचा उपयोग केलेला नसावा किंवा ते टोकदार नसावे. ज्या कड्याचा आतील व्यास २ इंच (५.१ सें.मी.) आहे‚ अशा कड्यामधून स्टिक जाऊ शकेल‚ असा तिचा आकार असावा. (स्टिकचा आकार हॉकी महासंघाच्या निर्धारित आकाराप्रमाणे असावा.)

हॉकी गोलरक्षक

गोलरक्षकाला संरक्षक साधने वापरता येतात. गोलरक्षकाने डोक्याच्या संरक्षणासाठी हेल्मेट वापरणे आवश्यक आहे. चेहऱ्याच्या संरक्षणासाठी मुखवटा (Mask) आणि गळ्याच्या संरक्षणासाठी त्याने गळपट्टी वापरावी‚ अशी शिफारस आहे. गोलरक्षकाला दोन्ही पायांना पॅड्स बांधता येतील. पायावर बांधल्यावर पॅडची रुंदी ३० सें.मी.पेक्षा अधिक असणार नाही. गोलरक्षकाला हातमोजे (Gauntlet) वापरता येतील. त्यांची रुंदी २२.८ सें.मी. आणि लांबी ३५.५ सें.मी. असावी. हातमोज्यांची बोटे एकमेकांस जोडलेली नसावीत. त्याच्या हातात स्टिक असेलच.

मैदानात खेळाडूंना हॅन्डलवर मजबूत पकड धरता यावी म्हणून पातळ हातमोजे वापरता येतील. तसेच नडगीच्या व घोट्याच्या संरक्षणासाठी पायमोज्याच्या आत पॅडचा वापर करता येईल. प्रत्येक खेळाडूच्या हातात चेंडू खेळण्यासाठी प्रमाणित स्टिक असतेच.

हॉकी सामन्याचा कालावधी

प्रत्येकी १५ मिनिटांच्या चार सत्रांमध्ये सामना खेळला जातो. (एकूण ६० मिनिटे) पहिल्या आणि तिसऱ्या सत्रानंतर प्रत्येकी दोन मिनिटांचा विश्रांतीकाळ असतो. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या सत्रांमध्ये १० मिनिटांचा विश्रांतीकाळ असतो.

निर्धारित ६० मिनिटांच्या खेळामध्ये दोन्ही संघांची गोलशून्य बरोबरी झाली किंवा दोन्ही संघांचे समान गोल झाले असतील‚ तर सामना अनिर्णित राहतो.

निर्धारित ६० मिनिटांच्या खेळानंतर बरोबरीत संपलेल्या सामन्याचा निकाल लावण्यासाठी सामना ७.५ ७.५ असा एकूण १५ मिनिटे जादा वेळेसाठी खेळविला जातो. ६० मिनिटांच्या खेळानंतर ५ मिनिटांची विश्रांती देऊन‚ सामना जादा वेळेसाठी खेळविला जाईल. या जादा वेळेत पहिला गोल होताच तेथे सामना संपेल. जादा वेळेतील खेळात पहिला गोल होताच सामन्याचा निकाल लागत असल्याने उर्वरित वेळेत खेळ होणार नाही.

हॉकी संघ व खेळाडू

प्रत्येक संघात १६ खेळाडू असतात. त्यांपैकी संघाचे ११ खेळाडू मैदानावर खेळतात. मैदानावर एखाद्या संघाचे ११ पेक्षा अधिक खेळाडू खेळत असतील तर जादा खेळाडू बाहेर काढावा आणि कप्तानाच्या नावे वैयक्तिक पेनल्टीची नोंद करून प्रतिपक्षास फ्री हिट बहाल करावी. उर्वरित ५ खेळाडू राखीव खेळाडू असतात. मैदानात उतरलेल्या ११  खेळाडूंमधील एक खेळाडू संघनायक असतो. त्याच्या दंडावर स्पष्ट दिसेल अशी पट्टी बांधलेली असते. संघनायकाला बडतर्फ केले तर संघातील दुसरा खेळाडू संघनायकाची भूमिका पार पाडतो. दुसरा एक खेळाडू गोलरक्षक असतो. तो संरक्षक साधनांचा वापर करतो.

दोन्ही संघांचे खेळाडू आपापला गणवेश परिधान करतात. दोन्ही संघांच्या गणवेशाचा रंग वेगवेगळा असतो. तसेच संबंधित संघाच्या गोलरक्षकाच्या गणवेशाचा रंग त्या-त्या संघाच्या गणवेशापेक्षा वेगळा असतो.

खेळाडू जखमी झाला‚ खेळाडू अपेक्षेप्रमाणे चांगला खेळ करीत नसेल‚ तर पंचाच्या परवानगीने राखीव खेळाडूंमधून बदली खेळाडू घेता येतात. कितीही वेळा बदली खेळाडू घेता येतात. चेंडू खेळात नसताना बदली खेळाडू घ्यावयाचे असतात. मैदानाबाहेर जाणारा खेळाडू मैदानाबाहेर येताच बदली खेळाडू मैदानात प्रवेश करील. राखीव खेळाडूंसाठी असलेल्या बेंचकडील बाजूच्या रेषेला मध्यरेषा जेथे मिळते‚ त्याच्या दोन्ही बाजूंना असणाऱ्या प्रत्येकी तीन मीटर क्षेत्रातूनच मैदानावरील खेळाडू बाहेर जावा व आत येणारा बदली खेळाडू मैदानात यावा. बाहेर जाणारा जखमी खेळाडू याच क्षेत्रातून बाहेर गेला पाहिजे‚ असे नाही.

गोलरक्षक जखमी झाल्यामुळे बाहेर जाणार असेल व त्याच्या जागी बदली गोलरक्षक येणार असेल‚ तर त्यांनी संबंधित गोलाच्या बाजूने बाहेर पडावे व आत यावे. जखमी गोलरक्षकाच्या जागी बदली गोलरक्षक घेण्यासाठी लागलेला वेळ सामन्याच्या निर्धारित वेळेत समाविष्ट होत नाही. बदली गोलरक्षकाने संरक्षक साधने वापरली पाहिजेत.

पंचाने पेनल्टी कॉर्नरचा इशारा केल्यापासून ते पेनल्टी कॉर्नरची प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंतच्या कालावधीत बदली खेळाडू घेता येणार नाही. मात्र‚ पेनल्टी कॉर्नर जाहीर झाल्यावर जखमी गोलरक्षकाच्या जागी किंवा निलंबित गोलरक्षकाच्या जागी बदली गोलरक्षक घेता येईल.

सातत्याने नियमभंग करणाऱ्या किंवा गैरवर्तन करणाऱ्या खेळाडूस पंचाने पिवळे कार्ड दाखवून तात्पुरते निलंबित केले असेल‚ तर त्याच्या जागी बदली खेळाडू घेता येणार नाही. मात्र‚ तात्पुरत्या निलंबनाचा कालावधी संपल्यावर पंच त्याला मैदानावर येण्याचा इशारा करील आणि तो तात्पुरता निलंबित खेळाडू किंवा त्याच्या जागी बदली खेळाडू मैदानात येईल. लाल कार्ड दाखवून सामन्यातून बडतर्फ केलेल्या खेळाडूच्या जागी बदली खेळाडू घेता येणार नाही.

सामन्यामध्ये पूर्णवेळ गोलरक्षण करण्यासाठी गोलरक्षक हवा. गोलरक्षकाला तात्पुरते निलंबित केले असेल‚ तर त्याच्या जागी बदली गोलरक्षक घेता येईल किंवा संघनायकाच्या निर्देशानुसार मैदानावरील एक खेळाडू गोलरक्षकाच्या जागी खेळेल. गोलरक्षक तात्पुरता निलंबित असेल‚ तर त्या काळात त्या संघाचे गोलरक्षकासह दहाच खेळाडू मैदानावर राहतील. तात्पुरत्या निलंबनाचा काळ संपताच त्यांचा एक खेळाडू मैदानात येईल. मात्र‚ गोलरक्षकास सामन्यापुरते बडतर्फ केले असेल‚ तर उर्वरित वेळेसाठी त्या संघाचे दहाच खेळाडू मैदानावर खेळतील.

हॉकी मैदानावरील खेळ

मैदानावर खेळत असताना दोन्ही संघांतील खेळाडूंनी शिस्तबद्ध व कौशल्यपूर्ण खेळ करावा‚ अशी सर्वांची अपेक्षा असते. आंतरराष्ट्रीय हॉकी महासंघाने १ जानेवारी २००६ पासून अमलात येणारी हॉकीची नियमावली प्रसृत करताना खेळाडूंच्या सुरक्षिततेला प्राधान्य दिलेले आहे. मैदानावर जोशपूर्ण खेळ करताना खेळाडूंनी खिलाडूवृत्ती जोपासावी. दांडगाईचा खेळ करून‚ गैरवर्तनाचे प्रदर्शन करून शिक्षेला सामोरे जाऊ नये. याबाबतीत संघनायक व पंच यांची भूमिका महत्त्वाची ठरते. संघनायकाचे आपल्या संघातील खेळाडूंवर नियंत्रण हवे.

गैरवर्तनाने संघाचेच नुकसान होऊ शकते याची दखल घेण्याबाबत तो खेळाडूंना समजावू शकतो. पंचाचे पूर्णवेळ सामन्यावर नियंत्रण असते. पंचांच्या मैदानावरील हालचाली‚ शिट्टी वाजविणे आणि इशारे देणे यामध्ये त्यांचा आत्मविश्वास जाणवला पाहिजे. नियमभंग घडताच त्याची दखल घेऊन त्याचे निराकरण करणे‚ दोषी खेळाडूंना आवश्यक तर ताकीद देणे‚ गैरवर्तनाचे गांभीर्य विचारात घेऊन तत्काळ निष्पक्षपातीपणे कारवाई करणे या बाबी सामन्यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आवश्यक ठरतात. पंचांचे निर्णय पाहून खेळाडूंच्या मनात पंचांबद्दल आदर निर्माण झाला‚ तर मैदानावरील खेळ शिस्तबद्ध होण्यास त्याची मदतच होते.

सामना सुरू होण्यापूर्वी नाणेफेक केली जाईल. नाणेफेक जिंकणारा संघ मैदानाची बाजू किंवा सेंटर पास यांपैकी एका पर्यायाची निवड करतो. सेंटर पास पर्यायाची निवड करणारा संघ प्रथम चेंडू खेळून सामन्याची सुरुवात करतो.

हॉकी खेळाची सुरुवात

खेळाची सुरुवात सेंटर पासने होते. खेळाची सुरुवात करण्यासाठी चेंडू मध्यरेषेच्या मध्यभागी ठेवला जातो. प्रथम सेंटर पासने खेळाची सुरुवात करणाऱ्या खेळाडूशिवाय अन्य खेळाडू आपापल्या मैदानात असतात. सेंटर पास घेतला जातो त्या वेळी दोन्ही संघांचे खेळाडू चेंडूपासून किमान ५ मीटर दूर अंतरावर असतील. दुसरे पंच‚ सर्व खेळाडू व सेंटर पास खेळणारा खेळाडू तयार आहे‚ हे पाहिल्यावर पंच शिट्टी वाजवतील आणि शिट्टी ऐकताच सेंटर पास खेळणारा खेळाडू फ्री हिट पद्धतीने कोणत्याही दिशेला चेंडू खेळतो व खेळ सुरू होतो. सेंटर पास करणारा आपल्या साथीदाराकडे चेंडू पास बॅक करील किंवा प्रतिस्पर्धी‚ संघाच्या अंगणातही चेंडू खेळेल. खेळ सुरू होताच खेळाडू मध्यरेषा ओलांडू शकतात.

मध्यंतरानंतर संघ मैदानाच्या बाजू बदलतील. पहिल्या सत्रातील खेळाची सुरुवात सेंटर पासने करणाऱ्या संघाचा प्रतिस्पर्धी संघ दुसऱ्या सत्रातील खेळाची सुरुवात सेंटरपासून करील. जादा वेळेतील खेळाची सुरुवात याच पद्धतीने होईल.

चेंडू खेळात येताच चेंडूचा ताबा घेण्यासाठी खेळाडू प्रयत्न करतात. आपल्या गोलाचे रक्षण करावयाचे आणि आक्रमण करून प्रतिस्पर्ध्यावर गोल करण्याच्या हेतूने दोन्ही संघ खेळत असतात. चेंडू ताब्यात आल्यावर खेळाडू चेंडू ड्रिबल करू शकतो‚ पुश करतो‚ फ्लिक करतो‚ स्कूप करतो‚ फ्री हिट मारून चेंडू आपल्या साथीदाराकडे पाठवितो. चेंडू खेळताना खेळाडूचा नियमभंग झाला‚ तर शिट्टी वाजवून पंच योग्य इशारा करतात व नियमभंग करणाऱ्या खेळाडूच्या प्रतिस्पर्धी संघाचा खेळाडू चेंडू ताब्यात घेऊन तेथून चेंडू खेळतो.

खेळ वेगवान असल्याने आणि खेळाडू चेंडू ताब्यात घेण्याची धडपड करीत असल्याने नियमभंग होतात. पंचाच्या इशाऱ्याप्रमाणे नियमभंगाचे निराकरण करून विनाविलंब खेळ पुढे सुरू राहतो. नियमभंग कोणत्या प्रकारचा आहे‚ नियमभंग कोठे घडला आहे आणि त्याचे गांभीर्य विचारात घेऊन‚ त्या नियमभंगाचे निराकरण करण्याचा पंचाचा इशारा खेळाडूंना स्पष्ट दिसला पाहिजे.

चेंडू खेळात असताना चेंडू बाजूच्या रेषेच्या पूर्णपणे बाहेर गेला‚ तर ज्याच्या स्टिकचा शेवटी स्पर्श होऊन चेंडू बाहेर गेला असेल‚ त्याच्या प्रतिस्पर्ध्यास ‘हिट इन’ (Hit In) ची संधी मिळते. हिट इन करण्यासाठी चेंडू जेथून बाहेर गेला असेल‚ तेथे रेषेवर ठेवला जातो आणि हिट इन केला जातो. हिट इनच्या वेळी अन्य खेळाडू चेंडूपासून किमान ५ मीटर दूर असतात. हिट इन करणाऱ्याचे दोन्ही पाय मैदानात किंवा मैदानाबाहेर पाहिजेत‚ असे नाही. हिट इन ही फ्री हिट (Free Hit) च्या धर्तीवर घेतली जाते.

आक्रमक संघाने मारलेला चेंडू गोलावरून/ गोलाच्या बाजूने गोलरेषा ओलांडून मैदानाबाहेर गेला‚ तर प्रतिपक्षास १६ यार्ड रेषेवरून फ्री हिट मिळते.

संरक्षक खेळाडूने २५ यार्ड रेषेच्या आतून निर्हेतुकपणे मारलेला चेंडू गोल-रेषेवरून बाहेर गेला‚ तर आक्रमक संघास लाँग कॉर्नर मिळतो. संरक्षक संघाच्या खेळाडूने तो चेंडू सहेतुकपणे गोलरेषेच्या बाहेर मारला असेल‚ तर आक्रमक संघास पेनल्टी कॉर्नर मिळतो.

खेळाडूने मारलेला चेंडू कोपऱ्यावरील निशाणाच्या काठीला लागून मैदानात परत आला किंवा मैदानावर असलेल्या पंचाला चेंडूचा स्पर्श झाला‚ तर चेंडू खेळातच राहतो. तसेच गोलखांब व गोलखांबावरील आडवा बार यांच्या मैदानाकडील बाजूला लागून चेंडू मैदानात परत आला‚ तर चेंडू खेळातच राहतो.

खेळाडूने स्टिकच्या सपाट भागानेच चेंडू खेळला पाहिजे. शरीराच्या कोणत्याही भागाने चेंडू खेळता येणार नाही‚ अडवता येणार नाही किंवा चेंडूला दिशा देता येणार नाही. तसेच खेळाडूला हातातील स्टिक फेकून चेंडू खेळता येणार नाही. चेंडू स्टिकवर उडवत-उडवत पुढे नेता येणार नाही किंवा चेंडू स्टिकने वाहून पुढे नेता येणार नाही. चेंडूचा शरीराच्या कोणत्याही भागाला स्पर्श झाला‚ परंतु त्या चेंडूचा स्पर्श झालेल्या खेळाडूच्या संघाला फायदा होणार नसेल किंवा अंगावर आलेला चेंडू चुकविण्याचा प्रयत्न करूनही चेंडूचा शरीराला स्पर्श झाला‚ तर तो नियमभंग मानू नये.

गोलरक्षक पेनल्टी सर्कलमध्ये हातातील स्टिकने‚ शरीराच्या कोणत्याही भागाने किंवा धारण केलेल्या संरक्षक साधनाने चेंडू थोपवू शकतो. चेंडूला दिशा देऊ शकतो किंवा लाथाडू शकतो. गोलरक्षकाला चेंडू पकडता येणार नाही किंवा फेकता येणार नाही. चेंडू पेनल्टी सर्कलच्या बाहेर असेल‚ तर गोलरक्षकाने तो चेंडू स्टिकनेच खेळला पाहिजे. पेनल्टी सर्कलच्या बाहेर चेंडू खेळताना मैदानी खेळाडूप्रमाणेच त्याला खेळावे लागेल. गोलरक्षक मध्यरेषेपर्यंत आपल्या अंगणात चेंडू खेळू शकतो. परंतु २३ मीटर रेषेच्या पुढे खेळायचे असेल तर त्याला हेल्मेट वापरता येणार नाही.

चेंडू खेळत असताना स्टिक स्कंधरेषेच्या वर जाऊ नये. स्कंधरेषेच्या वरून आलेला चेंडू संरक्षक खेळाडू तो चेंडू थांबवू शकतो किंवा त्या चेंडूला दिशा देऊ शकतो. मात्र‚ अशा वेळी चेंडू गोलरेषेच्या बाहेर गेला‚ तर आक्रमक संघास पेनल्टी कॉर्नर मिळतो.

खेळाडूंना स्टिक बदलण्याची मुभा आहे. परंतु पेनल्टी कॉर्नर किंवा पेनल्टी स्ट्रोक घेण्याचा इशारा झाल्यापासून ती प्रक्रिया संपेपर्यंत खेळाडूला स्टिक बदलता येणार नाही. परंतु त्या वेळी स्टिक खेळण्यास योग्य राहिली नसेल/ प्रमाणित राहिली नसेल‚ तर त्या वेळी स्टिक बदलता येईल. परंतु नवीन घेतलेली स्टिक ही प्रमाणितच हवी.

दोन्ही २३ मीटर रेषांच्यामध्ये नियमभंग घडला‚ तर प्रतिपक्षास सामान्यपणे फ्री हिट दिली जाते. जेथे नियमभंग झाला असेल‚ तेथे चेंडू ठेवून फ्री हिट घेतली जाते. फ्री हिट मारण्याच्या वेळी चेंडू स्थिर पाहिजे. फ्री हिट घेतली जाते त्या वेळी अन्य खेळाडू चेंडूपासून किमान ५ मीटर दूर असतात. फ्री हिट मारणाऱ्याला चेंडू डायरेक्ट स्ट्रायकिंग सर्कलमध्ये मारता येणार नाही. धोकादायकरीत्या वेगाने उडविता येणार नाही. फ्री हिट मारणाऱ्याचा नियमभंग झाला‚ तर प्रतिस्पर्धी संघास फ्री हिट मिळते.

मैदानावर खेळ सुरू असताना खेळाडूकडून सामान्य नियमभंग घडतात. सामान्य नियमभंगामुळे नियमभंग करणाऱ्या खेळाडूच्या संघास फायदा मिळू नये म्हणून पंच तत्काळ नियमभंगाचे स्वरूप आणि त्याचे निराकरण याबाबत इशारा करून खेळ पुढे सुरू ठेवतात.

खेळाडूने हेतुपूर्वक धोकादायकरीत्या चेंडू खेळू नये. तसेच बेशिस्तपणे दांडगाईचा खेळ करू नये. प्रतिस्पर्ध्याच्या स्टिकमध्ये स्टिक अडकवून त्याला चेंडू खेळण्यास प्रतिबंध करणे‚ प्रतिस्पर्ध्याच्या स्टिकवर आपल्या स्टिकने जोरात आघात करणे‚ प्रतिस्पर्ध्याचे कपडे पकडून त्याला धरून ठेवणे‚ प्रतिस्पर्ध्यास हेतुपूर्वक धक्का मारणे‚ धक्का मारून त्याला खाली पाडणे‚ त्याच्या पायात पाय अडकवून त्याला पाडण्याचा प्रयत्न करणे किंवा पाडणे‚ त्याला धक्काबुक्की करणे‚ स्टिकने मारणे‚ पंचाशी अकारण हुज्जत घालणे‚ पंचाबद्दल अपशब्द वापरणे अशा प्रकारचे वर्तनप्रमाद सामन्याला गालबोट लावतात.

पंचांनी अशा वर्तनप्रमादाकडे दुर्लक्ष न करता त्याची तत्काळ दखल घेऊन प्रमादी खेळाडूस शासन करावयाचे असते. प्रमादाचे गांभीर्य विचारात घेऊन‚ संबंधित प्रमादी खेळाडूस ताकीद देणे / तात्पुरते निलंबित करणे / सामन्यापुरते बडतर्फ करणे अशा शिक्षा पंच देऊ शकतो. समज किंवा ताकीद देण्यासाठी हिरवे कार्ड दाखविले जाते. तात्पुरत्या निलंबनाचा कालावधी किमान ५ मिनिटे असतो. तात्पुरते निलंबन केलेल्या खेळाडूने मैदानाबाहेर नियोजित जागी थांबले पाहिजे.

निलंबनाचा काळ संपल्यावर संबंधित पंच त्या खेळाडूस मैदानावर येण्याचा इशारा करतील. आत येण्याचा पंचांचा इशारा होताच तो खेळाडू किंवा त्याचा बदली खेळाडू विनाविलंब मैदानावर येईल. एकदा पिवळे कार्ड दाखवून तात्पुरते निलंबित केलेल्या खेळाडूला दुसऱ्यांदा पिवळे कार्ड दाखवून निलंबित केले‚ तर या दुसऱ्या निलंबनाचा कालावधी पहिल्या निलंबनाच्या कालावधीपेक्षा अधिक असतो. गंभीर वर्तनप्रमादाबद्दल एखाद्या खेळाडूस लाल कार्ड दाखवून त्या सामन्यापुरते बडतर्फ केले जाते. बडतर्फ केलेला खेळाडू मैदान सोडून तत्काळ बाहेर जाईल.

बुली (Bully)

खेळाडू जखमी झाल्याने‚ त्याच्या जखमेतून रक्तस्राव होत असेल‚ तर खेळ थांबविला जातो. रक्तस्राव होत असलेल्या खेळाडूला मैदानावर खेळता येणार नाही. त्याच्या जागी अन्य खेळाडूला बदली खेळाडू म्हणून यावे लागेल. खेळाडू जखमी झाल्याने किंवा अन्य कारणामुळे खेळ तात्पुरता थांबला असेल व नियमभंगाबद्दल कोणासही शासन करण्याची गरज नसेल‚ तर ज्या ठिकाणी खेळ थांबला असेल‚ त्या ठिकाणी बुली करून खेळ पुढे सुरू होतो.

पेनल्टी सर्कलमध्ये किंवा गोलरेषेपासून १५ मीटरच्या आत बुली करता येणार नाही.

चेंडू जमिनीवर ठेवून‚ दोन्ही संघांचा प्रत्येकी एक खेळाडू समोरासमोर असे उभे राहतात की‚ त्यांचा गोल/गोलरेषा त्यांच्या उजव्या हातास असेल. ते खेळाडू त्यांच्या हातातील स्टिक चेंडूच्या बाजूस जमिनीवर टेकवतात. बुली करण्याचा पंचांचा इशारा होताच ते आपल्या हातातली स्टिक चेंडूच्या वर परस्परांशी भिडवितात आणि स्टिक्स परस्परांशी भिडताच दोन्ही खेळाडू चेंडू ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न करतात.

कॉर्नर (लाँग कॉर्नर)

संरक्षक संघाच्या खेळाडूने २३ मीटर रेषेच्या आतून निर्हेतुकपणे (Unintentionally) मारलेला चेंडू त्याच्या गोलरेषेच्या बाहेर गेला‚ तर आक्रमक संघास कॉर्नर मिळतो.

कोपऱ्यावरील निशाणापासून बाजूच्या रेषेवर ५ मीटर अंतरावर असणाऱ्या खुणेवरून कॉर्नर हिट मारावयाची असते. त्या वेळी इतर खेळाडू चेंडूपासून किमान ५ मीटर दूर असतील. कॉर्नर घेतला जातो त्या वेळी गोलामध्ये व गोलाच्या बाजूस संरक्षक खेळाडू उभे असण्याची गरज नाही. कॉर्नरवरून थेट गोल करता येणार नाही.

पेनल्टी कॉर्नर

खालील प्रसंगी आक्रमक संघास पेनल्टी कॉर्नर मिळतो.

१. पेनल्टी सर्कलमध्ये संरक्षक संघाच्या खेळाडूचा नियमभंग घडणे (होणारा गोल वाचविण्यामध्ये या नियमभंगाचा संबंध नसला‚ तरी पेनल्टी कॉर्नर दिला जातो.)

२. पेनल्टी सर्कलमध्ये आक्रमक संघाच्या खेळाडूच्या ताब्यात चेंडू नसताना किंवा चेंडू खेळण्याची त्या आक्रमकाला संधी नसताना त्याच्या विरोधात संरक्षक खेळाडूने नियमभंग करणे.

३. संरक्षक खेळाडूने त्याच्या अंगणाच्या २३ मीटर रेषेच्या आत सहेतुक नियमभंग करणे.

४. संरक्षक खेळाडूने चेंडू गोलरेषेच्या बाहेर हेतुपूर्वक मारणे.

५. स्कंधरेषेपेक्षा अधिक उंचीवरून आलेल्या चेंडूला संरक्षक खेळाडूने स्टिकने दिशा देण्याचा प्रयत्न केल्यावर तो चेंडू गोलरेषा ओलांडून बाहेर जाणे. संरक्षक खेळाडूने पेनल्टी सर्कलमध्ये असताना स्टिक स्कंधरेषेच्या वर नेऊन चेंडू खेळणे.

पेनल्टी कॉनर्रसाठी संरक्षक संघाच्या कोणत्याही गोलखांबापासून १० मीटर अंतरावर असणाऱ्या गोलरेषेवरील खुणेवरून चेंडू हिट / पुश करावयाचा असतो. चेंडू मारणाऱ्या (किंवा पुश करणाऱ्या) खेळाडूचा चेंडू मारताना एक पाय तरी गोलरेषेच्या बाहेर पाहिजे. पेनल्टी कॉर्नरवरून चेंडू हिट / पुश केला जातो त्या वेळी संरक्षक संघाचे गोलरक्षकासह पाच खेळाडू गोलरेषेच्या पाठीमागे (गोलात व गोलाच्या बाजूस) असतात. त्यांचे पाय व स्टिक्स गोलरेषेच्या मागे असतात. त्यांचे इतर खेळाडू मध्यरेषेच्या पलीकडे असतात. आक्रमक संघाचे इतर खेळाडू पेनल्टी सर्कलच्या बाहेर असतात. त्यांच्या पायाचा किंवा स्टिक्सचा सर्कलच्या रेषेला किंवा रेषेच्या आतील सर्कलच्या भागाला स्पर्श नसतो. पेनल्टी कॉर्नरवरून चेंडू पुश / हिट केला जातो त्या वेळी चेंडू खेळणाऱ्या खेळाडूशिवाय अन्य खेळाडू चेंडूपासून किमान ५ मीटर दूर असतात.

आक्रमक खेळाडू व संरक्षक खेळाडू आपल्या योग्य जागी आहेत आणि चेंडू पुश / हिट करणारा खेळाडू तयार आहे‚ हे पाहून पंच चेंडू पुश / हिट करण्याचा इशारा शिट्टी वाजवून करतील. पंचांचा इशारा झाल्याशिवाय पेनल्टी कॉर्नरवरून चेंडू हिट किंवा पुश करावयाचा नाही. चेंडू पुश / हिट केल्यावर संरक्षक खेळाडू सर्कलमध्ये येऊ शकतात. चेंडू पुश करणाऱ्याने अन्य खेळाडूच्या स्टिकचा चेंडूला स्पर्श होईपर्यंत चेंडू खेळावयाचा नाही किंवा चेंडूच्या जवळ जायचे नाही. पेनल्टी कॉर्नरवरून चेंडू मारावयास हुकला व त्या वेळी खेळाडूचा स्टिक हा नियमभंग झाला नाही‚ तर पुन्हा चेंडू मारावयास सांगितले जाते.

पेनल्टी कॉर्नरवरून चेंडू मारण्याच्या किंवा पुश करण्याच्या अगोदरच संरक्षक खेळाडू गोलरेषा ओलांडून सर्कलमध्ये आले‚ तर पुन्हा पेनल्टी कॉर्नर घेण्यास सांगितले जाते. संरक्षक खेळाडूकडून सातत्याने तसा नियमभंग घडला‚ तर आक्रमक संघास पेनल्टी स्ट्रोक मिळतो.

पेनल्टी कॉर्नरवरून मारलेला/ पुश केलेला चेंडू सर्कलच्या बाहेर आक्रमक संघाच्या खेळाडूने थांबवून नंतर सर्कलमध्ये ढकलावा. (आक्रमक खेळाडूला पेनल्टी कॉर्नरवरून आलेला चेंडू योग्य प्रकारे अडविता आला नाही व तो चेंडू पेनल्टी सर्कलच्या बाहेर ५ मीटर दूर गेला‚ तर तो पेनल्टी कॉर्नर वाया जातो.) सर्कलच्या बाहेरून चेंडू आत ढकलल्यावर आक्रमक खेळाडूने गोलमुखाकडे फ्री हिटचा फटका मारावयाचा असतो. त्या वेळी तो आत ढकललेला चेंडू स्थिर पाहिजेच‚ असे नाही. या पहिल्या फटक्याने चेंडू धोकादायकरीत्या वर उडता कामा नये.

(undercutting) पहिल्या फटक्याने मारलेला चेंडू थेट गोलात गेला किंवा संरक्षक संघाच्या खेळाडूच्या गुडघ्याखालील भागाला/ स्टिकला लागून गोलात गेला आणि गोलात जाताना चेंडूची उंची ४६ सें.मी.पेक्षा अधिक नसेल‚ तर गोल होतो. (पहिला फटका मारलेला चेंडू गोलात गोलफळीपेक्षा अधिक उंच असणार नाही) मारलेला पहिला फटका संरक्षकाने स्टिकने तटविल्याने परत आला‚ तर आक्रमक खेळाडू स्कूप किंवा फ्लिक याचा वापर करून चेंडू गोलात मारील आणि असा गोलात गेलेला चेंडू अधिक उंचीवरून गोलात गेला असेल‚ तर गोल होतो.

पहिला फटका मारताना संरक्षक खेळाडू चेंडूपासून ५ मीटरच्या आत आला असेल व फटकावलेला चेंडू संरक्षक खेळाडूच्या गुडघ्याखालील भागाला लागला‚ तर पुन्हा पेनल्टी कॉर्नर घेतला जातो. तो चेंडू त्याच्या शरीराच्या गुडघ्याच्या वरील भागास लागला‚ तर तो फटका धोकादायक म्हणून संरक्षक संघास फ्री हिट दिली जाते. पंचाने पेनल्टी कॉर्नरचा इशारा केल्यानंतर मध्यंतरासाठी खेळ थांबण्याचा/दुसऱ्या सत्रातील खेळ थांबण्याचा इशारा झाला तरी पेनल्टी कॉर्नरची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावरच खेळ थांबविला जाईल.

पेनल्टी कॉर्नरवरून गोल झाला‚ तर चाळीस सेकंदांच्या आत संरक्षक संघाने सेंटर पास करून खेळ पुढे सुरू करावयाचा असतो.

पेनल्टी कॉर्नरच्या वेळी आक्रमक संघाचे खेळाडू पेनल्टी सर्कलमध्ये परस्परांकडे चेंडू पास करू शकतात. मात्र‚ त्यांना चेंडू हवेत असताना चेंडूला फटका मारता येणार नाही. (Flying hit)

आक्रमक खेळाडूने पेनल्टी कॉर्नरचा पहिला फटका मारेपर्यंत गोलरक्षकाला चेंडू अडविण्यासाठी जमिनीवर आडवे पडता येणार नाही. पहिला फटका मारेपर्यंत तो स्वत:च्या पायावर उभा असला पाहिजे.

पेनल्टी कॉर्नरच्या खुणेवरून थेट गोल करता येत नाही.

पेनल्टी स्ट्रोक

खालील प्रसंगी आक्रमक संघास पेनल्टी स्ट्रोकची संधी मिळते.

१. गोल होण्याची शक्यता असताना चेंडू मारणाऱ्या आक्रमक खेळाडूस संरक्षक खेळाडूने प्रतिबंध करणे.

२. सर्कलमध्ये आक्रमक खेळाडूच्या ताब्यात चेंडू असताना किंवा चेंडू ताब्यात घेऊन गोल करण्याची संधी असताना संरक्षक खेळाडूने हेतुपूर्वक नियमभंग करणे.

३. पेनल्टी कॉर्नर घेतला जात असताना गोलामध्ये व गोलाबाहेर/ गोलालगत उभ्या असलेल्या संरक्षक खेळाडूने सातत्याने नियमभंग करणे.

४. गोलापुढील चेंडूवर बसून किंवा पालथे पडून गोलरक्षकाने आक्रमक खेळाडूस चेंडू खेळण्यास प्रतिबंध करणे.

आक्रमक संघाच्या खेळाडूने संरक्षक संघाच्या गोलासमोरील पेनल्टी स्पॉटवरून पेनल्टी स्ट्रोक मारावयाचा असतो. त्या वेळी फक्त गोलरक्षक गोलामध्ये उभा असतो. दोन्ही संघांचे अन्य सर्व खेळाडू २३ मीटर रेषेच्या बाहेर असतात.

पेनल्टी स्पॉटवरून पेनल्टी स्ट्रोक घेणारा आक्रमक खेळाडू पुश / स्कूप / फ्लिक या फटक्याने चेंडू गोलमुखाकडे मारील.

चेंडू पेनल्टी स्पॉटवर ठेवल्यावर पेनल्टी स्ट्रोक मारणारा आक्रमक खेळाडू चेंडूजवळ चेंडूच्या पाठीमागे उभा राहील. गोलरक्षक गोलरेषेवर आपल्या स्टिकसह उभा असेल. दोघेही तयार आहेत‚ हे पाहिल्यावर पंच पेनल्टी स्ट्रोक मारण्याचा इशारा शिट्टी वाजवून करतील. इशारा होताच स्ट्रोक मारणारा खेळाडू एक पाऊल पुढे टाकू शकतो. आपल्या स्टिकने तो चेंडूला स्कूप / पुश / फ्लिक करण्यासाठी एकदाच स्पर्श करू शकतो.

स्टिक सरपटत आणून स्ट्रोक खेळता येणार नाही. तसेच मागचा पाय उचलून पुढच्या पायाच्या पुढे टाकता येणार नाही किंवा पुढे जाता येणार नाही. आक्रमकाच्या स्टिकचा चेंडूला स्पर्श झाल्याशिवाय गोलरक्षक आपली जागा सोडणार नाही / रेषेच्या पुढे येणार नाही. पेनल्टी स्ट्रोक मारणाऱ्याच्या स्टिकचा चेंडूला स्पर्श होण्यापूर्वी गोलरक्षकाच्या कोणत्याही पायाची हालचाल झाली आणि गोल झाला तर तो मान्य होतो; गोल झाला नाही तर पुन्हा पेनल्टी स्ट्रोक दिला जातो. पेनल्टी स्ट्रोक घेताना आक्रमक खेळाडू फसवे आविर्भाव करणार नाही. पेनल्टी स्पॉटवरून पुश / स्कूप / फ्लिक केलेला चेंडू फळीच्या वर उडाला तरी तो नियमभंग नाही.

गोलाचे संरक्षण करण्यासाठी गोलरक्षक शरीराच्या‚ संरक्षक साधनाच्या किंवा स्टिकच्या साह्याने चेंडू अडवू शकतो. चेंडू अडविण्यासाठी तो आपल्या हातातील स्टिक स्कंधरेषेच्यावर नेऊ शकतो.

पेनल्टी स्ट्रोकने गोल झाला‚ तर संरक्षक संघाने सेंटर पास करून खेळ पुढे सुरू करावयाचा असतो. गोल झाला नाही‚ तर संरक्षक संघास गोलरेषेच्या मध्यापासून १५ मीटर अंतरावरून फ्री हिट मिळते.

पेनल्टी स्ट्रोकसाठी लागलेला वेळ सामन्याच्या निर्धारित वेळेत धरला जाणार नाही.

हॉकी गोल होणे

आक्रमक खेळाडूने पेनल्टी सर्कलमध्ये असलेला चेंडू कोणताही नियमभंग न होता मारला व तो चेंडू गोलखांबांच्या मधून आणि आडव्या क्रॉस बारच्या खालून गोलातील गोलरेषा ओलांडून गोलात गेला असेल‚ तर गोल होतो. आक्रमक खेळाडूने मारलेला चेंडू संरक्षक खेळाडूच्या स्टिकला किंवा शरीराला लागून गोलातील गोलरेषा ओलांडून गोलात गेला असेल‚ तर गोल होतो. तसेच पेनल्टी स्ट्रोकवर मारलेला चेंडू गोलात गेला‚ तर गोल होतो.

हॉकी सामन्याचा निकाल

१. निर्धारित ६० मिनिटांच्या खेळात जो संघ अधिक गोल करतो‚ तो संघ विजयी होतो.

२. निर्धारित वेळेत दोन्ही संघांचे ०-० गोल असतील किंवा त्यांनी केलेल्या गोलांची संख्या समान असेल‚ तर सामना बरोबरीत सुटतो.

सामन्यातील विजयी संघ ठरविणे आवश्यक असेल तर बरोबरीत सुटलेला सामना जादा वेळेसाठी खेळविला जातो.

जादा वेळेसाठी खेळविलेल्या सामन्याचा कालावधी १५ मिनिटांचा असतो. (७.५ मिनिटे ७.५ मिनिटे). जादा वेळेतील खेळ‘सडन डेथ’ (Sudden Death) पद्धतीने खेळविला जातो. जादा वेळेसाठी सामना सुरू झाल्यावर पहिला गोल (Golden Goal) होताच तेथे सामना थांबतो व तो गोल करणारा संघ विजयी ठरतो. गोल झाल्यावर उर्वरित वेळेत सामना खेळला जात नाही.

जादा वेळेत कोणताच संघ गोल करू शकला नाही‚ तर ‘टायब्रेकर’ पद्धतीचा अवलंब केला जातो. टायब्रेकर पद्धतीमध्ये पेनल्टी स्ट्रोक्स घेण्यासाठी पंच एका गोलाची निवड करतात आणि तेथे हे पेनल्टी स्ट्रोक्स दिले जातात. दोन्ही संघांनी पेनल्टी स्ट्रोक्स मारणाऱ्या पहिल्या पाच खेळाडूंची क्रमवार यादी पंचाकडे द्यावयाची असते. नाणेफेक करून पहिला पेनल्टी स्ट्रोक कोणत्या संघाने घ्यावयाचा‚ हे ठरते. दोन्ही संघांतील खेळाडूंनी आळीपाळीने पेनल्टी स्ट्रोक्स मारावयाचे असतात. पेनल्टी स्ट्रोक घेतला जातो त्या वेळी प्रतिस्पर्धी संघाचा फक्त गोलरक्षकच गोलरक्षणासाठी गोलात उभा असतो. प्रत्येक संघाने पाच पेनल्टी स्ट्रोक्स घेतल्यानंतर अधिक गोल करणारा संघ विजयी ठरतो.

प्रत्येक संघाने पाच पेनल्टी स्ट्रोक मारूनही त्यांचे समान गोल झाले तर ही प्रक्रिया उर्वरित खेळाडू पुढे चालू ठेवतील. या वेळी दोन्ही संघांनी प्रत्येक पाच पेनल्टी स्ट्रोक मारण्याची आवश्यकता नाही. अगदी सहावा पेनल्टी स्ट्रोक मारताना एक संघ गोल करू शकला नाही आणि दुसऱ्या संघाने गोल केला तर तो गोल करणारा संघ विजयी होतो. (पहिल्या पाच पेनल्टी स्ट्रोकमध्ये सहभागी असणारे खेळाडू दुसऱ्यांदा पेनल्टी स्ट्रोक मारणार नाहीत.)

हॉकी सामना अधिकारी

सामन्यासाठी दोन पंच व एक वेळाधिकारी असे सामनाधिकारी असतात. पंच गणवेशात असतात. त्यांच्या गणवेशाचा रंग खेळाडूंच्या गणवेशाच्या रंगापेक्षा वेगळा असतो.

सामना सुरू होण्यापूर्वी पंच मैदानाची आखणी‚ गोल व साहित्य यांची पाहणी करून ते योग्य आहे याची खात्री करून घेतील.

पंचांचे सामन्यावर पूर्णवेळ नियंत्रण असते. प्रत्येक पंचाकडे मैदानाच्या अर्ध्या भागातील खेळाबाबत निर्णय देण्याची जबाबदारी असते. तरीही आवश्यक तर पंच दुसऱ्या भागातील २३ मीटर रेषेपर्यंत जाऊ शकतो. पंच मैदानावर किंवा मैदानाच्या बाहेर खेळाबरोबर हलते राहतात. आक्रमक संघाच्या उजव्या बाजूस राहून ते खेळावर नियंत्रण ठेवतात. आवश्यकता भासेल त्या वेळी ते पेनल्टी सर्कलमध्ये येतात.

पंचाच्या शिट्टीच्या इशाऱ्याने खेळ सुरू होतो‚ तात्पुरता थांबतो‚ मध्यंतरासाठी थांबतो‚ थांबलेला खेळ पुन्हा सुरू होतो व सामन्याची वेळ संपल्यानंतर खेळ थांबतो. नियमभंग होताच पंच शिट्टी वाजवून कोणत्या प्रकारचा नियमभंग होता याबाबत स्पष्ट इशारा करतील आणि नियमभंगाचे निराकरण करतील. किरकोळ नियमभंगाने संबंधित संघाचा फायदा होणार नसेल‚ तर पंच खेळ न थांबविता पुढे सुरू ठेवतील. सातत्याने नियमभंग करणाऱ्या खेळाडूस किंवा खेळात बेशिस्तीने‚ दांडगाईने वागून वर्तनप्रमाद करणाऱ्या खेळाडूस योग्य कार्ड दाखवून शासन करतील.

पंच आपल्या बाजूकडील अंगणातील हिट इन‚ फ्री हिट‚ पेनल्टी कॉर्नर‚ पेनल्टी स्ट्रोक‚ गोल होणे इत्यादींबाबत निर्णय देतील. पंचांचे मैदानातील स्पष्ट इशारे बोलके असतात. खेळाडूला तोंडी समज द्यावयाची असेल‚ तर ते संबंधित खेळाडूशी किंवा कप्तानाशी बोलतात. पंच खेळाडूंना मार्गदर्शन करणार नाहीत.

पंच वेळेची नोंद ठेवतील. (वेळाधिकारी वेळेची आणि त्रुटित काळाची‚ खेळाडू जखमी होणे‚ बदली गोलरक्षक घेणे‚ पेनल्टी स्ट्रोक इ. नोंद ठेवतील) पंच खेळाडूची बेशिस्त व दांडगाईच्या खेळाबद्दल त्यांना केलेल्या शिक्षेची (हिरवे कार्ड/पिवळे कार्ड/लाल कार्ड) नोंद ठेवतील. तसेच झालेल्या गोलांची ते नोंद ठेवतील.

खेळाडूंकडून वेळेचा अपव्यय होणार नाही याची ते दखल घेतील. सत्र/सामना संपण्याचा वेळाधिकाऱ्याकडून इशारा झाला व त्यापूर्वीच पंचाने पेनल्टी कॉर्नरचा इशारा केला असेल‚ तर पेनल्टी कॉर्नरची प्रक्रिया पूर्ण करूनच ते खेळ थांबवतील.

हॉकी पंचाचे इशारे (Signals)

बुली – बुली केल्यासारखी दोन्ही हातांची हालचाल करणे.

गोल होणे – दोन्ही हात उचलून क्रीडांगणाच्या मध्याकडे करणे.

फ्री हिट – एक हात जमिनीशी समांतर असा उचलून दिशा दाखविणे.

१६ यार्ड हिट – दोन्ही हात बाजूला खांद्याच्या रेषेत उचलणे.

हिट-इन् – एका हाताने दिशा दाखविणे व दुसरा हात जमिनीकडे खाली दाखविणे.

स्टिक – एक हात हवेत सरळ उंच करणे.

किक – एक पाय थोडा वर उचलून त्याला हाताने स्पर्श करणे.

अडथळा – एक हात पुढे करून थोडे गोलाकार फिरणे.

कॉर्नर – एका हाताने कोपऱ्यातील निशाणाची दिशा दाखविणे.

पेनल्टी कॉर्नर – दोन्ही हात उचलून गोलाची दिशा दाखविणे.

पेनल्टी स्ट्रोक – डाव्या हाताने पेनल्टी स्पॉटची दिशा दाखविणे व उजवा हात हवेत सरळ वर करणे.

धोकादायक खेळ – खेळ थांबवून दोन्ही हात पुढे करून हाताची खाली-वर अशी हळूहळू हालचाल करणे. हात पालथे असतील.

खेळ थांबविणे – दोन्ही हात वर करून डोक्यावर क्रॉस करणे.

पुढे वाचा:

शेअर करा

Leave a Comment